Ruch Open Access
Ruch Open Access
Otwarty dostęp (ang. Open Access) to powszechny dostęp do publikacji naukowych, materiałów edukacyjnych, danych badawczych oraz wyników badań finansowanych ze środków publicznych - bez opłat, logowania czy innych ograniczeń prawnych i technicznych, także bez konieczności instalowania dodatkowego, płatnego oprogramowania.
Zalety otwartego dostępu
- Zapewnia bezpłatny i nieograniczony dostęp do treści naukowych, zwiększając ich zasięg i widoczność.
- Umożliwia korzystanie z wyników badań instytucjom i osobom z ograniczonymi zasobami, zwłaszcza w krajach rozwijających się.
- Przyspiesza wymianę informacji między badaczami, wspierając innowacje i rozwój nauki.
- Gwarantuje dostęp do wyników badań finansowanych ze środków publicznych dla całego społeczeństwa.
- Wspiera edukację i popularyzację nauki, umożliwiając swobodne wykorzystanie publikacji także poza środowiskiem akademickim.
- Ułatwia ocenę i weryfikację badań, co sprzyja ich rzetelności i jakości.
Rodzaje otwartego dostępu
Otwarty dostęp do publikacji naukowych może być realizowany w różnych modelach, charakteryzujących się odmiennym sposobem udostępniania materiałów, źródłami finansowania oraz zasadami korzystania. Wyróżnia się kilka modeli otwartego dostępu, z których dwa najpopularniejsze to złoty i zielony.
| ZŁOTY (ang. Gold Open Access) |
ZIELONY (ang. Green Open Access) |
|
|---|---|---|
| Wersja udostępniana | ostateczna wersja wydawnicza | w zależności od polityki wydawcy: preprint, postprint lub ostateczna wersja wydawnicza |
| Miejsce publikacji | na stronie wydawcy | w zależności od polityki wydawcy: repozytorium oraz inne platformy internetowe |
| Koszty publikacji | Article Processing Charges (APC) pokrywane przez autora, instytucję lub grantodawcę | brak kosztów publikacji |
| Dostęp do treści | natychmiastowy, nieograniczony dla wszystkich | zależny od polityki wydawcy: opóźniony (embargo 6–12 miesięcy) lub natychmiastowy po samoarchiwizacji preprintu lub postprintu |
Politykę wydawniczą można sprawdzić na stronie wydawców lub za pomocą narzędzia Jisc's Open Policy Finder (dawniej SHERPA/RoMEO), które gromadzi informacje o prawach autora do udostępniania publikacji oraz warunkach procesu publikacyjnego, m.in. okresie embarga.
Wskazówki
Jeśli chcesz, aby Twoja publikacja była dostępna w modelu otwartym (Open Access):
- publikuj w recenzowanych czasopismach otwartych lub hybrydowych, np. w tytułach znajdujących się na liście Directory of Open Access Journals;
- udostępnij kopię swojej pracy (ewentualnie preprint lub postprint w zależności od polityki wydawcy) w Bazie Wiedzy PW – zob. zakładkę Przekaż swoją pracę do BW PW;
- skorzystaj z krajowych, konsorcyjnych lub uczelnianych programów finansowania opisanych w zakładce Open Access - finansowanie.
Polecane linki
Platformy otwartej nauki i ruchu open access
- Center for Open Science - organizacja non-profit mająca na celu zwiększanie otwartości, integralności i powtarzalności badań naukowych.
- CEON Otwarta Nauka - portal zajmujący się gromadzeniem podstawowych kwestii związanych z otwartą nauką, w tym informacji o praktykach, narzędziach i wydarzeniach.
- Directory of Open Access Journals (DOAJ) - baza danych indeksująca recenzowane czasopisma naukowe otwartego dostępu.
- Jisc's Open Policy Finder (dawniej SHERPA/RoMEO) - serwis gromadzący informacje o politykach wydawców w zakresie prawa autorskiego, w tym zasad dotyczących samoarchiwizacji.
- OpenAIRE - organizacja non-profit prowadząca działania edukacyjne i szkoleniowe skierowane do naukowców, propaguje politykę otwartości oraz współpracuje z repozytoriami i wydawcami.
- Platforma Otwartej Nauki - platforma działająca na rzecz zwiększenia dostępności, i widoczności dorobku polskich naukowców.
Narzędzia wspomagające otwartą naukę
- Journal Checker Tool - narzędzie pozwalające na testowanie zgodności wybranego czasopisma z wymogami Polityki otwartego dostępu Narodowego Centrum Nauki (NCN).
- License Chooser - narzędzie pozwalające dobrać licencję Creative Commons dla wybranego utworu naukowego.
- OA.Finder - narzędzie wspomagające wybór odpowiedniego czasopisma do publikacji w otwartym dostępie, uwzględniające dyscyplinę naukową, politykę otwartości i inne kryteria redakcyjne (opracowane przez Bielefeld University Library, Bielefeld, Niemcy).
- Pomocnik prawny - narzędzie umożliwiające uzyskanie podstawowej wiedzy o prawnych aspektach otwartego dostępu.
- Think.Check.Attend - narzędzie pozwalające zidentyfikować zaufane konferencje i ich organizatorów.
- Think.Check.Submit - narzędzie pozwalające zidentyfikować zaufane czasopisma oraz wydawców.
Repozytoria preprintów i publikacji naukowych
- Baza Wiedzy PW - repozytorium Politechniki Warszawskiej, które umożliwia gromadzenie, udostępnianie i wyszukiwanie prac naukowych studentów, doktorantów i pracowników Uczelni.
- arXiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny m.in. fizyki, matematyki i informatyki.
- EarthArXiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny dziedziny nauk o Ziemi i środowisku.
- engrXiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny inżynierii i dziedzin pokrewnych.
- bioRxiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny nauk biologicznych.
- ChemRxiv - repozytorium umożliwiające naukowcom bezpłatne udostępnianie preprintów z dziedziny chemii i nauk pokrewnych.
Słownik pojęć
D
- dane badawcze
- dane, które zostały zebrane, wytworzone lub zaobserwowane w trakcie procesu badawczego, mającego na celu otrzymanie wyników naukowych.
L
- licencja Creative Commons
- standardowa licencja otwarta, która umożliwia autorowi określenie warunków korzystania z jego utworu, takich jak obowiązek uznania autorstwa, zakaz wykorzystywania komercyjnego, zakaz modyfikacji lub obowiązek udostępnienia utworu zależnego na tej samej licencji.
- licencja otwarta
- rodzaj licencji, który umożliwia korzystanie z utworu na określonych warunkach, w tym kopiowanie, rozpowszechnianie, modyfikowanie i dalsze udostępnianie, przy jednoczesnym poszanowaniu praw autorskich twórcy.
M
- metadane
- ustrukturyzowane informacje opisujące zdeponowany i udostępniany zbiór danych, dzięki czemu możliwe jest ich wyszukiwanie i identyfikacja.
O
- ostateczna wersja wydawnicza (ang. Version of Record, VoR)
- dokument opisujący zasady zarządzania danymi badawczymi w trakcie i po zakończeniu badań naukowych w ramach projektu, w szczególności określa rodzaj danych badawczych oraz zasady ich archiwizacji i wykorzystania.
P
- plan zarządzania danymi badawczymi (ang. Data Management Plan, DMP)
- dokument opisujący zasady zarządzania danymi badawczymi w trakcie i po zakończeniu badań naukowych w ramach projektu, w szczególności określa rodzaj danych badawczych oraz zasady ich archiwizacji i wykorzystania.
- postprint (ang. Author Accepted Manuscript, AAM)
- wersja artykułu naukowego, która została zaakceptowana do publikacji po zakończonym procesie recenzji, ale nie zawiera jeszcze określonej dla danego czasopisma identyfikacji graficznej i formatu redakcyjnego.
- preprint (ang. Author’s Original Manuscript, AOM)
- wersja artykułu naukowego przed procesem recenzji i pracą redakcyjną, najczęściej będąca manuskryptem przesłanym do czasopisma.
- publikacja
- utwór, który za zezwoleniem twórcy został zwielokrotniony i którego egzemplarze zostały udostępnione publicznie. Może mieć formę zarówno drukowaną, jak i elektroniczną. Publikacjami są w szczególności: artykuły w czasopismach naukowych, rozdziały w materiałach konferencyjnych, monografie naukowe oraz rozdziały w monografiach.
R
- repozytorium
- baza danych dostępna w Internecie, w której można deponować, przechowywać i udostępniać publikacje, dane badawcze oraz inne informacje związane z działalnością naukową.
Z
- zasady FAIR
- zasady określające standardy przygotowania, przechowywania i udostępniania danych badawczych, czyli możliwość ich znalezienia (ang. Findable), dostępność (ang. Accessable), interoperacyjność (ang. Interoperable) oraz ponowne użycie (ang. Reusable).
Literatura
- Bendyk E., i in. (2009). Przewodnik po otwartej nauce. Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa, Polska.
- Fenrich W., i in. (2015). Otwarty dostęp w instytucjach naukowych. Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa, Polska.
- Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce.
- Majdecka E., Strycharz K. (2018). Otwarta nauka: prawo autorskie i wolne licencje. Centrum Cyfrowe: Warszawa, Polska.
- Raport nt. realizacji polityki otwartego dostępu do publikacji naukowych w latach 2015-2017.
- Siewicz K. (2012). Otwarty dostęp do publikacji naukowych - kwestie prawne. Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa, Polska.
- Suber P. (2013). Otwarty dostęp. Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa, Polska.